Edebiyatın Rozeti
- Jun 2
- 3 min read
Romanların Açılış Cümleleri Üzerine
Aklınızdan uzun süre çıkaramadığınız ya da yakın zamanda okuduğunuz bir kitabı düşünün. İlk cümlesini hatırlayabiliyor musunuz? Peki, ilk cümlesini hatırlayabildiğiniz kaç roman var? Başlangıç cümleleri, biz okurlara sessizce bir kapı aralar ve fark ettirmeden içeri çeker. Eserin bütün mimarisinin minyatür bir kopyası gibidirler; çoğu zaman bulanık bir özet niteliği taşırlar. Okuru pasif izleyici konumundan çıkarıp aktif bir yorumcu haline getirebilirler. İyi de bunu nasıl başarırlar? Gelin, bazı bilinen eserlerin açılış cümleleri üzerinden birlikte düşünelim.
İyi bir başlangıç cümlesi hem ilgi çekicidir hem de tuhaf bir güce sahiptir. Kimi okuru anında yakalarken kimi de yavaşça içine çeker. Anlatmak istediğini hem gizleyebilir hem de ima edebilir. En az final cümlesi kadar vurucu olabilir ancak bu gücü her zaman ilk okunuşta anlaşılmaz. Kitabı bitirdikten sonra başlangıca döndüğümüzde, aslında ne okuduğumuzu daha derin bir şekilde kavrayabiliriz. İsterseniz hemen şimdi deneyebilir ve çoğunluğunda bunu gözlemleyebilirsiniz.
Düşünecek olursak aslında bu cümleler belli başlı işlevleri güzelce yerine getirir. Ben de bu yazıda üç temel işlevi ele alacağım: yazarın tonunu belirlemek, okuyucuda merak uyandırmak ve eserin dünyasını inşa etmek
Ton, yazarın okuyucuyla kurduğu ilişkinin ve mesafenin ta kendisidir. Bu mesafe sıcak olabileceği gibi buz gibi soğuk da olabilir; alaycı, ağırbaşlı ya da davetkâr bir tını taşıyabilir. Bu ton genellikle kitabın genel içeriği ve ana karakterin kişiliğiyle doğrudan bağlantılıdır.
Herkesçe bilinir bir örnek sunarak devam edelim. Albert Camus’nun “Yabancı” eserinin giriş cümlesini hatırlıyor musunuz? Ana karakterin ağzından, “Bugün annem öldü. Belki de dün, bilmiyorum” cümlesi çıkıyor.
Bakınca cümlenin son derece kayıtsız ve neredeyse resmi bir ruhsuzluk taşıdığı gözlemlenir. Hiçbir dramatik vurgu, hiçbir yas ifadesi yoktur. Camus daha ilk cümlesinde okuyucuya romanın duygulardan değil, duyguların yokluğundan, varoluşsal yabancılaşmadan bahsedeceğini ilan eder. Cümlenin kısalığı ve donukluğu, romanın tamamına sirayet edecek ruh halinin de kendisidir. Okur olarak bizler de ister istemez şu soruyu sorarız: “Bu karaktere empati kurabilecek miyim?” Camus’nün istediği de tam olarak budur zaten.
Gelelim merak konusuna. Bu işlev genellikle daha belirgindir çünkü okuyucunun zihnine sorular ve şüphe tohumları ekerek devam etme isteği yaratır.
İkonik örneklerden bir diğeri, Kafka’nın “Dönüşüm” romanındaki açılış tümcesidir. “Gregor Samsa bir sabah huzursuz düşlerinden uyandığında, kendini yatağında dev bir böceğe dönüşmüş olarak buldu.”
Eseri ilk defa okuduğumuzda olağanüstü bir olayı son derece gündelik ve sakin bir üslupla anlattığını fark ederiz. Bu tezat, zihnimizde hemen sorular uyandırır: “Nasıl olur? Neden?” ve en önemlisi: “Şimdi ne olacak?” Kafka, absürt bir durumu sıradanmışçasına aktararak okuyucuyu daha ilk cümleden kitabın içine çekmeye çalışır ve açıkçası bunu başarır da.
Son olarak bir eserin dünyasının, sahnesinin, ortamının, evreninin kurulumundan bahsedelim.
Direkt olarak örnekle başlayalım. Gabriel Garcia Marquez’in “Yüzyıllık Yalnızlık” eserindeki o meşhur cümle şöyledir: “Albay Aureliano Buendia, yıllar sonra idam mangasının karşısına dikildiğinde, babasının onu buzu keşfetmeye götürdüğü o çok uzaklarda kalmış ikindi vaktini anımsayacaktı.”
Bu tek cümlede zaman, hafıza ve kader bulunmakta. Henüz hiçbir karakteri tanımadığımız hâlde, neden orada dikildiğini de, buzun ne olduğunu da anlamayız. Fakat bunlara rağmen okudukça görürüz ki, ilk bakışta sanıldığı gibi karmaşık değildir. Yine de şunu fark ederiz, yazar bizi kurguladığı dünyasına en başından itibaren davet etmektedir.
Böylece biz okurlar, kitabı o ilk cümlenin yarattığı atmosfere göre okumaya başlarız. Bu, özellikle fantastik ve bilim kurgu türlerinde çok sık karşılaştığımız bir tekniktir. Gerçeklikten kaçışın doğru adresidir.
Sonuç olarak bunlar doğrultusunda anlıyoruz ki, iyi bir açılış cümlesi kitabın ruhunu gösterebilir, tek cümlelik özetini okuyormuş hissi uyandırabilir ama aynı zamanda her şeyi açıklama sorumluluğunu taşımaz. En iyileri, bir yandan kapıyı aralarken diğer yandan gizemini korur. Bizi sorulara ve yorumlamaya iter. İşte bu yüzden unutulmazdırlar. Aklınızdan asla çıkmayan bir giriş cümlesi var mı?
Comments